A.Esra YALAZAN



Bookmark and Share

Cezayir’de bir kitapçının-yayıncının hikayesi: 'Zenginliklerimiz'


20.05.2019 - Bu Yazı 413 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0

 Arkadaş evinde  uyandığım sabah lise yıllarında okuduğum Montaigne’in denemelerini buluyorum. Sabahın tazeliğinde, ilk yaz, limon çiçeği, iğde ve çocukluk hatıralarımı çağıran o tanıdık yosun kokusu var.

Doğrusu, bu yazıyı belirsiz bir zamana bırakıp ıssız bir plajda “Yabancı” gibi durup hiç konuşmadan öyle denize baka kalmak, Albert Camus’nun meşhur kahramanı gibi Mersault gibi güneşin altında hiçbir şeye aldırmadan sayıklamak istiyorum: “Hayat yaşamak zahmetine değmeyen bir şeydir… İnsan mademki ölecektir, bunun nasıl ve ne zaman olacağının önemi yoktur”.

Sonra hayatın basit, insanın karmaşık ve çok zor olduğunu düşündüğüm kısacık bir anın içinde usulca genişliyorum. Kıskanmaktan, öfkelenmekten, aidiyetten, sahiplenmekten, aşağılanmaktan, hınç duygusundan azade bir yaşam tasavvuruyla, eprimiş kitabı açıp üstadı okuyorum:

“Kitaplar yaşlılığımda ve yalnızlığımda avuturlar beni. Sıkıntılı bir avareliğin baskısından kurtarır, hoşlanmadığım kişilerin havasından dilediğim zaman ayırıverirler. Fazla ağır basmadıkları, gücümü aşmadıkları zaman acılarımı törpülerler. Rahatımı kaçıran bir saplantıyı başımdan atmak için kitaplara başvurmaktan iyisi yoktur, hemen beni kendilerine çeker içimdekinden uzaklaştırılar”.

1572’den 1591’e kadar ömrü boyunca yazarak hayatı ve kendini anlamaya çalışan Montaigne, “Benim kitabımı yaptığım kadar kitabım da beni yaptı” der.

Ondan beş asır sonra okuma eylemi ve kitap kültürü üzerine yazan Alberto Manguel, ‘ideal kütüphane’ tanımlası yaparken, her kitabın kendi vaadini içinde taşıdığını ve bir başka kitapta yankısı olduğunu yazdı. Evet, her okur ideal kütüphanesini, kitaplarla ilişkisini kendi varlık bilgisi ve tecrübesiyle kurar, gerekirse yine kendi gücüyle yıkar.

Ben de ‘kitabı’ her anlamıyla - aynı zamanda bir arzu nesnesi olarak - seven her okur gibi hakkında düşünmeyi, yazmayı seviyorum. Daha evvel yazmıştım;

Okumaya yeterince vakit ayıramadığınız için suçluluk duygusuyla baka kaldığınız kütüphaneniz, geçmişi, bugünü ve geleceği içinde barındıran sürprizli bir zaman tünelidir. Bir tür aç gözlülükle alıp yığdığınız kitaplar ‘ağırlıklarıyla’ baskı yapsa da orada gömülü olan hazinede nelerin saklı olduğunu hissedersiniz.

Sayfaların kenarlarındaki tuhaf notlar, arada kalan sinema biletleri, altını neden çizdiğini hatırlamadığınız cümleler, çok eskilerde kaldığınız bir güne götürür bazen. Belki çoktan hafızanın derinliklerinde saklanan ılık bir yaz hatırasına, bir sabah yürüyüşüne, kederli bir akşamüstüne, sevdiğinizle birlikte ilk yeşil eriği ısırdığınız bir ana ya da deniz kenarında sade bir kır evi tahayyülüne…

Kitaplarından vazgeçemeyen insanlar, kelimelerle tutundukları hayallerinden, hatıralarından kolayca vazgeçemezler. Onlardan uzaklaşınca ölecek gibi hissetmeleri, derin bir kalp ağrısı çekmeleri bundandır. Kendilerine yeri doldurulamayacak güçlü bir duyguyu hatırlatan kitabı kaybetmektense değerli bir eşyalarını kaybetmeyi tercih edebilirler.

Tuhaf bir biçimde o ‘kitabın’ varlığı, bazen okumaktan daha önemli hale gelir. Ve böylece bazen bir kitaptan kurtulmanın ona sahip olmaktan çok daha zor olduğunu kavrarız. O vakit, bir daha kapağını açmayacağımız kitapları saklama sebebini kendimize sormaktan vazgeçeriz zaten.

Bunları hatırlamama neden olan Cezayir doğumlu yazar Kaouther Adimi’nin bol ödüllü kitabı ‘Zenginliklerimiz’, Albert Camus ve Antoine de Saint-Exupery gibi sonradan ünlü olacak yazarların yazma macerasına yön vermiş yayıncı ve editör Edmond Charlot’nun 1936’da Cezayir’de açtığı kitapçı hakkında bir roman.

Aslında bir kitapçıdan çok daha fazlası; Yoksul halkın, öğrencilerin, gençlerin kitap ödünç aldığı bir kütüphane, sanat galerisi, dönemin entelektüel çevresinin ve muhalif Cezayirlilerin buluşma noktası, zaman içinde Paris’te de uzantıları olacak bir kültür merkezi.

Yazar, bugünü, Cezayir’in 1930’lu yıllarını ve sonraki işgal dönemleri arasında gezinmeyi tercih etmiş ama romanın ana iskeletini Edmond Charlot’nun günlük anlatımı üzerine inşa etmiş. Tarihsel bir anlatının kurmacaya dönüştürülmesi fikrinden pek hoşlanmasam da bu defa rahatsız etmedi. Adimi, kitap tutkusunu ve Cezayir tarihinin sömürgeci bakışını eleştirel, basit bir anlatımla aktarırken okuru, özel ve bir hikayeyi izlemeye davet ediyor. Sonundaki nota eklemiş:

“Arşivleri kurcalamakla geçen bir yıl. Charlot’nun arkadaşlarıyla buluştum. Kitaplar, söyleşiler, belgeseller hatmettim. Edmond Charlot’nun anılarına daldım, şuaradan birkaç kelime, buradan birkaç cümle aldım, onları ilmek ilmek işledim, hayal ettim”.

Kitabın anlatıcısı dönemin direnişçi halkını da temsil ediyor aynı zamanda. Olup biteni, hafızası hikayenin toplamından ibaret olan şehrin sakinlerinin anlatımıyla izliyoruz.

“Sokakları tırmanacaksınız; hiçbir zaman kilitlenmeyen ağır, ahşap kapıları iterek açacak, sendikacıları, sanatçıları, askerleri, öğretim görevlilerini, isimsizleri, çocukları yok eden kurşunların duvarlarda bıraktığı izlere dokunacaksınız. Güneş yüzyıllardır başkent Cezayir’in teraslarına doğuyor ve bizler, yüzyıllardır aynı teraslar üzerinde cinayetler işliyoruz…  Fakat siz, yüzünü güneşe dönen sokaklara gireceksiniz, değil mi?

Sonunda eski adı Charras sokağı olan Hamani Sokağı’na varacaksınız, ama zorlanacaksınız, çünkü bazı numaralar artık yok. Vitrindeki yazı karşılayacak sizi: ‘Okuyan bir insan, iki insan eder.’. Dünyayı sarsan büyük Tarih’in, ama aynı zamanda da bir insanın, 1936 yılında, henüz yirmi bir yaşındayken Vraies Richesses kitabevini açan Edmond Charlot’nun küçük tarihini okuyacaksınız”.

Charlot’un küçük ama önemli tarihini oluşturan hayat hikayesini, uzun yıllar sonra o kitapçıyı yıkıp çörekçi yapmakla görevlendirilen, kitaptan, okumaktan korkan Ryad’ın çöpe atmak üzere olduğu kitapların arasından düşen bir nottan öğreniyoruz;

“Kitapçı, yayıncı; Camus, Roy, Fouchet, Kessel, Robles, Gide, Garcia Lorca’nın ilk kitaplarını basmıştır. İşgal altındayken özgür Fransa’nın yayıncısı olur. …Giono’dan, yazdığı kitaplardan birinin adını kullanmak için izin aldıktan sonra kitabevini açar, seferberliğe katılır, kitapevinin yönetimini bırakır. 1940’da yönetimi tekrar devralır. Barberrouse cezaevine atılır. Ev hapsinde tutulur, sahibi olduğu diğer kitabevine 1961’de plastik bomba saldırısı düzenlenir ve bu saldırı sonucunda tüm arşivini kaybeder..Montpellier yakınlarında bir kitabevi açar, kör olur, 2004’de ölür”.

Adimi, “kahramanı” Charlot’nun günlüğünü roman için kurgulasa da sert gerçekliğiyle çarpan bir hikayeden yola çıktığı için basit anlatımıyla okuru ikna ediyor. Muradı, katmanlı akışın yanısıra insanın kitapla saplantılı ilişkisini hissettirmek, farklı kuşakların okuma alışkanlıklarını mukayese etmek, zor koşullarda bedel ödeyerek işini yapan bir yayıncının tutkulu macerasını dünyaya hatırlatmak ve kitabın “ebedi” ve sürprizli yolculuğunun izini sürmek.

Yazmaktan ziyade yayımlamayı, biriktirmeyi, keşfettirmeyi, yazı sanatı aracılığıyla bağ kurmayı seven Charlot’nun edebiyat tanımına dair vurgusu hala tartışılıyor.

“17 Aralık 1938

Bugün müşteriler hala ödül alan kitaplarla ilgileniyor. Yeni yazarlar keşfetmelerini ve Camus’nun ‘Tersi ve Yüzü’nü almalarını sağlamaya çalıştım, ama hiç umurlarında olmadı. Ben edebiyat diyorum, onlar başarılı yazar, diye cevap veriyor”.

Restoran işletmeciliğinin kitap satmaya tercih edildiği bir vasat yaşam tarzını işaret edilmesinin ilk bakışta algılanamayan daha derinlikli bir sebebi var; Savaşla, sömürgeyle, din, dil, ırk ayrımcılığıyla daralan bir dünyada, ölüm karşısındaki beyhudeliği kelimelerin gücüyle aşmak. Gök kubbede kuyrukları birbirlerine dolanan sahipsiz uçurtmalar misali dolaşan sahipsiz kitapların maceralarını onları sevme ihtimali olan okurla paylaşmak. Ve faşizmin her türlüsüne yazı eylemiyle karşı koyma çabasını hatırlatmak:

“16 Eylül 1961

Kitapçım olduğu gibi yağmalandı. Her şeyi ama her şeyi kaybettim: Camus’nun okuma notları, Gide, Amrouche ve diğerleriyle yazışmalarım… Binlerce kitap, belge, fotoğraf ve kitap taslağı uçtu gitti. Kıymetli arşivlerim hiç oldu! Üst kat havaya uçtu. Sadece birkaç kitabım ve kişisel günlüğüm kaldı. Koca bir hayat molozu yığınına döndü.”

Hafıza mekanlarının, nesnelerinin yıkımı sarsıcıdır. Amidi, Cezayir halkının mücadelesini, yıkılmak istenen bir kitapçıyla, yok edilen kültür merkezleriyle birlikte hatırlatırken direnişi de acı bir ironiyle resmediyor:

“Tutuklanıyoruz, hapse atılıyoruz, işkence görüyoruz ya da idam ediliyoruz. Karılarını ve çocuklarını Cezayir’in yoksulluğuna emanet etmiş ve açlığa, bombalara, kamplara dayanıp hayatta kalabilmiş olanlar geceleri heyecanla konuşuyor: ‘Anavatan, zafer günü geldiğinde Kuzey Afrikalı çocuklarına neler borçlu olduğunu unutmayacak’”.

Antropolog Marc Auge, “Bellek ve unutma dayanışma içinde olan gerçeklerdir ve ikisi de zamanın eksiksiz bir şekilde değerlendirilmesi için gereklidir” diyor. Adimi ‘Zenginlikler’ de bu dengeyi sağlamış.

Tarihsel anlatı, yine bugünkü Cezayir’den bir “fotoğrafla” kapanıyor:

“Sonunda, pek çok hikayenin başlangıç noktası olan bu yerden içeri gireceksiniz. Başınızı kaldırdığınızda, siyah gözlüğünün ardından gülümseyen Charlot’nun büyük portresini göreceksiniz… Jules Roy’un  ‘Berberi Anıları’ndaki anıları düşecek aklınıza:

‘Ne yaşadığımızı bilmediğimiz bu maceradan geriye, bana göre bir serap kaldı. Charlot, biraz biraz hepimizin yaratıcıydı, en azından doğumumuzu mümkün kılan doktordu. Bizleri icat etti (belki Camus’yu bile) var etti, şekillendirdi, başımızı okşadı, kimi zaman payladı; daima yüreklendirdi, hak ettiğimizden fazla övdü, birbirimize düşürdü, düzeltti, temizledi, destekledi, toparladı, sık sık besledi, büyüttü bize ilham verdi… Hiçbirimiz hakkında, dehamızın yalnızca Cezayir’in ve Fransa’nın değil, dünya edebiyatının da geleceği olduğunun aksini düşündürecek tek söz etmedi”.

Yazı bittiğinde “kayıp kitaplar ve kahramanları” hakkında yazdıklarımın içsel döngüsü de tamamlandı sanki;

Kitaplar insanların kaderini değiştirir ama insanlar da kitapların kaderin değiştirir. Yasaklandığı için gömülen, yakılan, imha edilen kitaplar, yayıncı beğenmediği için senelerce gün ışığına çıkamayanlar, hain editörlerin çekmecelerinde kalanlar, yazarın vasiyetine rağmen okurla buluşanlar…

Kitapları tutkuyla sevenler; ne zaman hayatımızı değiştireceğini bilemediğimiz sırlı varlıklarıyla hayatımızı altüst edebilirler. Romancı Carlos Maria Dominguez’in deyişiyle, “İnşa edilen bir kütüphane, yaratılan bir hayat, demektir”.

 

 

* Zenginliklerimiz - Kaouther Adimi / Deli Dolu Yay.


© Ahval Türkçe

 
 
 
.

Facebook Yorumları

Emlak8
9.09.2019
'Son tetikçi' Hitler'in düşündüren portresi ve Haffner
25.08.2019
Diyarbakır Hikâyeleri, kelimeler ve Murat Özyaşar
14.08.2019
‘Ötekilerin Kökeni’, ırkçılık ve Toni Morrison
7.07.2019
İtiraz günlüğü 'Jakop Von Gunten' ve Robert Walser
19.06.2019
Aşkın doğası, Marie Curie, Blanche ve Enquist
10.06.2019
'Çernobil Duası' ve kurgusal gerçekliğin öteki yüzü
4.06.2019
Marcel Proust’un 'gizli' yaşamı ve Edmund White
27.05.2019
'Karanlıktaki Umut' ve Rebecca Solnit
20.05.2019
Cezayir’de bir kitapçının-yayıncının hikayesi: 'Zenginliklerimiz'
13.05.2019
John Berger ile 'Manzaralar'a bakmak
22.4.2019
Zabel Yesayan’la ‘Yıkıntılar Arasında’ dolaşmak
15.4.2019
Devran: İnatçı bir umut ve Selahattin Demirtaş
8.4.2019
Savaş çocuklarının öyküleri: 'Son Tanıklar'
31.3.2019
'Kendiyle Dost Olmak' ve Hikayenin aslı
24.2.2019
Ret yazarlarının hikâyeleri ve Enrique Vila-Matas
11.2.2019
Yazarların takıntıları ve tuhaf alışkanlıkları
21.1.2019
Hermann Hesse'nin 'Ağaçlar'ı ve hafıza
24.12.2018
Steinbeck ve ‘Mektuplarda Bir Yaşam’
17.12.2018
Bir özgürleşme ihtimali olarak aşk ve Zabel Yesayan
26.11.2018
Yazarlarla 'Okuma Üzerine Yakın Okumalar'
12.11.2018
John Berger ve Jean Mohr’la göçmen işçilere bakmak
28.10.2018
Ishiguro'nun 'küçük ve mahrem' keşifleriyle Nobel yolculuğu
22.10.2018
Robert Musil’le ‘Aptallık Üzerine’ düşünmek
16.10.2018
'Şehirde Yürüyen Kadınlar' ve yazının flanözleri
8.10.2018
Patti Smith ‘Adanmışlık’la soruyor: Neden yazarız?
17.9.2018
George Orwell’le ‘Edebiyat Üzerine’
26.8.2018
Gorki’nin Tolstoy anıları ve hafıza
22.8.2018
Herman Hesse’nin ‘Görkemli Dünya’sı ve Yazı
6.8.2018
'Edebiyatın Kısa Tarihi’nde eğlenceli bir yolculuk
30.7.2018
'Denize Gömülenler' ve Umut
23.7.2018
‘Duygular Sözlüğü’nün efsunlu geçitlerinde dolaşmak
16.7.2018
‘Bildiğimiz Dünyanın Sonu’nda kimlikler ve sınırlar
1.7.2018
Patikalar ve Hikayeler üzerine bir keşif
24.6.2018
Skarmeta, Neruda ve Galeano’yla 'Biz Hayır diyoruz'
3.6.2018
Zweig’la Faşizm rüzgarının değiştirdiği Avrupa yolculukları
29.4.2018
Yusuf Atılgan'ın yaktığı romanları
21.6.2015
Ramazan vakit ve sükûnet
7.6.2015
‘Söz’ yasakları Sokrat’ın savunması ve medya
24.5.2015
Ortadoğu’da medeniyet yangınları
3.5.2015
Göçmenlerin bitmeyen trajik yolculuğu
19.4.2015
Sinan Çağı’nın mimarî adabı nasıl değişti?
12.4.2015
Sevdiğimiz romanları ‘sırlarıyla’ anlatan bir kılavuz ve Selim İleri
06.04.2015
Yüzleşmenin ınsanı katmanları
05.04.2015
Refik Halit Karay’ın ‘Memleket Yazıları’yla iyileşmek
23.03.2015
Bahar bayramları ve barışın dili
22.03.2015
‘Kalp Zamanı’nın mektupları: Bachmann-Celan
15.03.2015
Duyguların anatomisi, eksik hayatlar ve Ahmet Altan
08.03.2015
Kadın tabiatının özü ve dilinin tılsımlı sesi
02.03.2015
Medeniyet yangınları ve ‘Körleşme’
22.02.2015
Yürüyüşün mucizevî gücü ve Selma
15.02.2015
Suç, bağışlama ve yüzleşme
08.02.2015
Şehir ve yaşam kültürü kaybolurken
01.02.2015
Yaşlanmak mı sükunet mi?
25.01.2015
Skarmetá’nın kelimeleriyle diktatörlüğe ‘HAYIR’ !
04.01.2015
Stephen Hawking'le zamanda 'sonsuzluğa' yolculuk
28.12.2014
Roboski ve 'İstenmeyen Çocuklar'
21.12.2014
Net ve dikenli bir yazarla uzun bir söyleşi: Marguerite Duras
14.12.2014
Sempozyumda 'Mavi bir kelebek': Didem Madak
07.12.2014
Aşk, tarihi ve sırlarıyla neden hâlâ yasak bölge?
25.11.2014
Ulusal kimlikler nasıl oluşturuldu?
16.11.2014
Yazı yalnızlığı ve Hasan Ali Toptaş
02.11.2014
'Ağaç Diken Adam' ve umut
26.10.2014
Efes ve zamanın tozları
19.10.2014
Nabokov ve yazarların gizli tarihi
05.10.2014
Kelime avcıları ve defterler
28.09.2014
Yersiz yurtsuz Edward Said, Sürgünler, Mülteciler
21.09.2014
Kendini arayan insan ve 3. Mardin Bienali
07.09.2014
Platonov'un muhteşem dünyası
31.08.2014
Bir roman kahramanı olarak Colette
24.08.2014
Yazının acı iklimi
17.08.2014
İnsanı iyileştiren edebiyat
10.08.2014
Zeytin bütün ağaçların ilkidir, ilk aşk, ilk acı gibi
13.04.2014
Sahte ‘Gündüz Güzelleri’ ve Joseph Kessel
26.01.2014
Kötülüğün edebiyattaki zaferi; Doktor Faustus ve Thomas Mann
15.01.2014
Zamanın tozlarına karışan bir yönetmen: Theo Angelopoulos
23.12.2013
Bu roman Gide’in hikayesidir
14.08.2013
Dünyası kayboldu ama şiiri hala yaşıyor
03.08.2013
Aşklarını ‘Tanrılaştıran’ Bir Büyücü: Alma Mahler
18.07.2013
Aşk Coğrafya Tanımaz
02.07.2013
Savaşın Uğultusunda ‘Bölük Pörçük Yaşamlar’
15.06.2013
Karanlıkta ışıldayan bir söz kuyumcusu
08.05.2013
Ahlar Ağacı’nın Dili
25.04.2013
Tam o an, ‘Saatler’ ve ‘Mrs. Dalloway’…
09.12.2012
Bütün insanlar yalancıdır
25.11.2012
‘Yara İzleri’nin gizli hikâyeleri
18.11.2012
Bangır bangır ‘yazı’ çalıyor evde!
11.11.2012
Eskiz defterleri ve John Berger
04.11.2012
‘Ah’lar Ağacı’nın dili
28.10.2012
İskenderiye rüyası
21.10.2012
Sait Faik’le hep yeniden...
15.10.2012
Genç Pessoa’yı gördüm
15.10.2012
Savaşın kıyısında bekleyenler
0 0
ÖNEMLİ NOT: Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan DÜZCE YEREL HABER GAZETESİ veya duzceyerelhaber.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.
Emlak8
GÜNÜN YAZARLARI
Günün Yazarları



Emlak8

Aradığın Evi Bul. Emlak8.Net

Dijital Reklam Ajansı Serbay Interactive