Ergun Özbudun: Yasama dokunulmazlığı

Anayasa Hukukçusu Prof. Dr. Ergun Özbudun “Yasama dokunulmazlıkları çağdaş demokrasinin önemli bir unsurudur. Yasama dokunulmazlığının keyfî ve siyasi nedenlerle kaldırılabilmesi, Meclis’in gerçek iradesinin ifade bulmasını engelleyebilir” değerlendirmesinde bulunuyor.

Ergun Özbudun: Yasama dokunulmazlığı
  • 6.05.2021 05:01
  • (604)
  • (0)

Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı, kökenleri yeniçağın İngiliz Parlâmentosuna çıkan ve bugün hemen hemen bütün demokratik anayasalarda benimsenmiş olan kurumlardır. Kısaca yasama sorumsuzluğu, milletvekillerinin parlâmento içindeki oy, söz ve düşüncelerinden dolayı sorumlu olmayacakları; yasama dokunulmazlığı da üzerine bir suç atılan bir milletvekilinin, parlâmentonun kararı olmadıkça yargılanamayacağı ve tutuklanamayacağı anlamına gelmektedir.

Nitekim Anglo-Amerikan hukukunda bunlardan ilkine “söz hürriyeti” (freedom of speech), ikincisine ise “tutuklanmama hürriyeti” (freedom from arrest) adı verilmektedir. Aslında her iki bağışıklık da milletvekillerinin şahıslarına tanınmış bir imtiyaz olmayıp, onların yasama görevlerini serbestçe ve korkusuzca yapabilmelerini sağlayan, onları yürütme organının haksız işlemlerine karşı koruyan, dolayısıyla kamu yararına hizmet eden kurumlardır.  

Türkiye’de bütün Cumhuriyet anayasalarında kabul edilmiş olan bu iki bağışıklık, 1982 Anayasasının 83’üncü maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddenin başlığı “yasama dokunulmazlığı” olmakla birlikte, maddede her iki bağışıklık türü de düzenlenmiştir. Dolayısıyla maddenin başlığının, her ikisini kapsayacak daha genel bir terim olarak “yasama bağışıklıkları” olması daha doğru olurdu.  

Maddenin ilk fıkrasında yasama sorumsuzluğu düzenlenmiştir. Bu fıkraya göre “Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.” 

Konumuz yasama dokunulmazlığı olduğundan bu yazıda yasama sorumsuzluğu üzerinde durulmayacaktır. Maddenin diğer fıkraları, yasama dokunulmazlığını düzenlemektedir. İkinci fıkraya göre “Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz.” Fıkra, bu genel kurala iki istisna getirmiştir. Biri, “ağır cezayı gerektirecek suçüstü hali”, diğeri “seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasanın 14’üncü maddesindeki durumlar”dır.  

Birinci istisnayı anlamak mümkündür. Çünkü suçüstü halinde isnadın keyfî ve uydurma olduğu düşünülemez. Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanılmamasına ilişkin 14’üncü maddenin birinci fıkrasına göre ise “Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.”

Bu fıkranın değindiği faaliyetlerin ceza mevzuatımızda hangi suçlara tekabül ettiği açık değildir. Zaten bu hüküm, dokunulmazlıkların kaldırılması konusunda şu ana kadar hiç uygulanmış değildir.  

Anayasa koyucunun yasama dokunulmazlığına verdiği önem, Anayasanın diğer bazı hükümlerinden de anlaşılmaktadır. Meselâ gene 83’üncü maddeye göre “Tekrar seçilen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclisin yeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.” (f. 4) (Son dönemde Sayın Enis Berberoğlu olayında gözlemlenen durum).

Keza “Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasi parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.” (f. 5). Böylece milletvekillerinin bu konuda tamamen serbest iradeleri ile karar vermeleri sağlanmak istenmiştir.  

Dokunulmazlıklar konusunda daha da önemli bir garanti, Anayasanın 85’inci maddesinde yer almaktadır. Son günlerdeki fezleke tartışmalarında nedense pek gündeme gelmeyen bu maddeye göre “Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine (…) karar verilmiş olması hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar.”

Böylece başka anayasalarda rastlamadığımız bu hükümle milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırılması, güçlü bir yargısal denetime tâbi kılınmış olmaktadır.  

Görülüyor ki yasama dokunulmazlıkları çağdaş demokrasinin önemli bir unsurudur. Yasama sorumsuzluğu milletvekillerine her türlü görüş ve eleştirilerini serbestçe ifade imkânı vermekte; yasama dokunulmazlığı da Meclis çoğunluğunun muhalif milletvekillerini uydurma nedenlerle görevlerini îfâdan alıkoymalarını engellemektedir.

Yasama dokunulmazlığının keyfî ve siyasi nedenlerle kaldırılabilmesi, bazen Meclisin gerçek iradesinin ifade bulmasını bile engelleyebilir. İktidar ve muhalefet grupları arasındaki sayı farkının az olması durumunda birkaç muhalif milletvekilinin dokunulmazlıklarının kaldırılması, Meclis’teki sayısal dengeyi iktidar lehine değiştirebilir.  

Yargı bağımsızlığının ortadan kalktığı bir ülkede yasama dokunulmazlığının önemi bir kat daha artmaktadır. Son aylarda iktidar çoğunluğunun, yargıdaki gücüne dayanarak, yasama dokunulmazlığı konusunda yıkıcı bir tutum izlemesi, ek bir anayasal çatışma boyutu yaratmıştır. Sayın Kemal Kılıçdaroğlu’nun haklı olarak ifade ettiği gibi, bu şartlar altında yasama dokunulmazlığına karşı çıkmak demokrasiye ihanet demektir.

ERGUN ÖZBUDUN KİMDİR? 

Doktorasını Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kamu Hukuku alanında tamamladı. Chicago, Harvard, Princeton, Columbia, Georgetown ve Paris Sorbonne üniversitelerinde dersler verdi. Avrupa İşkencenin Önlenmesi Komisyonu (1989-93) ve Avrupa Konseyi Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu (Venedik Komisyonu /1990-2014) üyeliklerinde bulunmuştur. Özbudun’un, anayasa hukuku ve Türkiye’nin siyasal hayatı üzerinde çok sayıda Türkçe ve İngilizce eserleri bulunuyor.

Yorum Yap

Yorum yazarak yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Düzce Yerel Haber (www.duzceyerelhaber.com) hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Yazarlar

İran’ın seçim mühendisliği: Cumhuriyete veda mı?
Fehim Taştekin

İran’ın seçim mühendisliği: Cumhuriyete veda

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Savcının medyası
Mehmet ALTAN

Savcının medyası

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Milleti kandırmak!
İbrahim Kahveci

Milleti kandırmak!

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
GÖZÜNÜZ DOYSUN!
Atilla GÖSTERİŞLİ

GÖZÜNÜZ DOYSUN!

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Devletin içinde bir suç örgütü var
Mehmet Y. Yılmaz

Devletin içinde bir suç örgütü var

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Türkiye’nin Batı’dan bağımsızlaşma süreci ve Erdoğan-Biden görüşmesi
Yusuf Kaplan

Türkiye’nin Batı’dan bağımsızlaşma süreci ve

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Herkes bir düşmana muhtaç
Cemile BAYRAKTAR

Herkes bir düşmana muhtaç

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
G-7 fotoğrafı: Bunlar mı 21. yüzyıla yön verecek? Türkiye sürprizini bekleyin!
İbrahim Karagül

G-7 fotoğrafı: Bunlar mı 21. yüzyıla yön vere

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Dış politika ve yoksulluk: Ne alaka mı?
İhsan DAĞI

Dış politika ve yoksulluk: Ne alaka mı?

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Ekonomide iki olumsuz gelişme
Eser KARAKAŞ

Ekonomide iki olumsuz gelişme

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Marmara Denizi’ndeki müsilaj kirliliğinde kömürlü termik santrallerin etkisi incelenmeli
Pelin CENGİZ

Marmara Denizi’ndeki müsilaj kirliliğinde köm

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Biden ve Erdoğan görüşmesinden ne çıkar?
Akdoğan Özkan

Biden ve Erdoğan görüşmesinden ne çıkar?

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
‘Yerli ve millî’ ilanının peşrevleri: Gezi ve 17-25 Aralık
Alper GÖRMÜŞ

‘Yerli ve millî’ ilanının peşrevleri: Gezi ve

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Savaşı haram kılmanın kıymetini bilmek
Vahap COŞKUN

Savaşı haram kılmanın kıymetini bilmek

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Yer misin, yemez misin!
Abdurrahman Dilipak

Yer misin, yemez misin!

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Erdoğan-Biden görüşmesini izlerken şimdiki kadar tedirgin olmamız gerekmeyebilirdi
Fehmi Koru

Erdoğan-Biden görüşmesini izlerken şimdiki ka

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
FARUK ÖZLÜ, CEMİL MERİÇ’İ SEVME FİKRİNİ SEVMİŞ SADECE…
Ergun AŞÇI

FARUK ÖZLÜ, CEMİL MERİÇ’İ SEVME FİKRİNİ SEVMİ

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Erdoğan Batıyla ilişkilerini yeniden tanımlamak istiyor
Murat Yetkin

Erdoğan Batıyla ilişkilerini yeniden tanımlam

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Kanal İstanbul: 2.5 milyon nüfus!
Taha Akyol

Kanal İstanbul: 2.5 milyon nüfus!

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Biden-Erdoğan görüşmesi...
Barış Soydan

Biden-Erdoğan görüşmesi...

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Erdoğan-Biden görüşmesinin olası içeriği ve verili bağlamı
Aydın Selcen

Erdoğan-Biden görüşmesinin olası içeriği ve v

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Dertleri kadın beyanı, mal rejimi ve uzlaştırma
Berrin Sönmez

Dertleri kadın beyanı, mal rejimi ve uzlaştır

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Batı'da demokrasi cephesi toparlanıyor, Türkiye Erdoğan'la dağılıyor!
Hasan Cemal

Batı'da demokrasi cephesi toparlanıyor, Türki

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Otel dalaverası, basın kampanyası
Ümit KIVANÇ

Otel dalaverası, basın kampanyası

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Amel defterinizde bunlar da yer alacak mı?
Mehmet Ocaktan

Amel defterinizde bunlar da yer alacak mı?

  • 14 Haziran 2021 Pazartesi
Tüm Yazarlar